Rola lęku

Jak z powyższych przykładów widać, ogromna jest rola lęku w patogenezie tzw. nerwic narządowych. Lęk ten powstaje albo samorzutnie pod działaniem autosugestii, albo też pochodzi z wpływów sugestywnych obcych. Lęk jest urządzeniem biologicznym odgrywającym ogromną rolę w walce o byt. Lęk ostrzega przed niebezpieczeństwem i skłania do obrony. Jest to jednak urzą­dzenie sygnałowe raczej bezmyślne. Lękowi wiele gatunków zawdzięcza swój byt. Czasem lęk staje się jednak przyczyną zguby. Pod wpływem lęku bydło w czasie pożaru broni się przed wyprowadzeniem z płonącej obory, w której czuje się bezpieczniejsze. Małe dzieci reagują w podobny sposób. Rozwój ro­zumu u istot myślących doprowadził do zapanowania nad lękiem, który pozostał na służbie zanikającego życia instynktowego. W różnych chorobach psychicz­nych i cierpieniach psychogennych lęk może się oderwać od sfery myślenia i narzucać osobnikowi działanie nierozumne. Substratem lęku, jak w ogóle całego życia afektywnego, jest zdaniem Mazurkiewicza układ neurowegetatywny. On też jest aparatem wykonawczym impulsów lękowych. Dzięki temu stany lękowe i inne wzruszenia może wprawne oko obserwatora odczytać śledząc grę współtowarzyszących uczuciom zjawisk neurowegetatywnych: układu krążenia i naczynioruchowego, układu włosoruchowego, wydzielnicze- go, oddechowego itd. Zdradzać się w ten sposób zwykł afekt dysymulowany. Bywają jednak stany lękowe podmiotowo nie przeżywane w strumieniu świa­domości, przeżywane podświadomie pod postacią niesprecyzowanego napięcia, jakby gotowości lękowej. To uczucie napięcia utrzymujące się w pewnych po­łożeniach życiowych długotrwale rozgrywa się również na podłożu układu neurowegetatywnego, zmobilizowanego w całości. Długotrwałe napięcie afektywne i równoległe napięcie układu mimowolnego odbija się na czynnościach najodleglejszych narządów ustroju, pobudzając je lub hamując. O ile wiadomo z dotychczasowych badań neurofizjologicznych, tą stacją przełącznikową jest międzymózgowie, gdzie mieszczą się centralne ośrodki neurowegetatywne. Substratem anatomicznym tych urządzeń jest układ siatkowaty. Stamtąd płyną ku odległym narządom bodźce przekazane przez korę mózgową, która przerabia materiał przeżyć dostarczonych przez narządy zmysłowe z zewnątrz.